De hele maand september schrijft mr. Jordi L’Homme ieder weekend een gastcolumn voor de Volkskrant over actuele thema’s in het recht en de rechtsstaat. In zijn tweede bijdrage schrijft hij over de enkelband als volwaardige straf, welke het cellentekort kan verlichten. Lees aqui het hele artikel.
Het gevangeniswezen in Nederland kampt met een nijpend cellentekort. De overvolle inrichtingen, gecombineerd met personeelstekorten, leiden tot ernstige knelpunten in de strafuitvoering. In deze context komt de discussie op gang om de enkelband (elektronische detentie) niet alleen als voorwaardelijke maatregel, maar als zelfstandige, volwaardige strafmogelijkheid in te voeren.
Het groeiende probleem in het gevangeniswezen
Het Nederlandse gevangeniswezen verkeert anno 2025 in een diepe crisis. Waar oud-staatssecretaris Fred Teeven in 2009 nog stelde dat er geen cellentekort zou ontstaan, is nu het tegendeel waar: de bezettingsgraad ligt op 99,5 procent, er is een nijpend tekort aan cellen en personeel, en veroordeelden komen soms al weken eerder vrij om capaciteit vrij te maken.
In totaal ontlopen momenteel zo’n 4.000 veroordeelden hun straf, waaronder ruim 1.100 zaken waarbij slachtoffers en nabestaanden direct geraakt worden. Dit tast niet alleen de geloofwaardigheid van het strafrecht aan, maar ook het vertrouwen van burgers in de rechtsstaat.
Politieke koers: zwaarder straffen, minder ruimte
De afgelopen twintig jaar zijn rechters steeds zwaarder gaan straffen. Strafmaxima, zoals bij doodslag, werden verhoogd van 15 naar 25 jaar. Met de Wet straffen en beschermen (2021) kunnen langgestraften nog maar maximaal twee jaar voor het einde van hun straf vrijkomen. Het gevolg: veroordeelden zitten gemiddeld langer vast. In 2022 zat een gedetineerde gemiddeld 450 dagen in detentie; in 2024 was dat al 600 dagen. De politieke wens om harder te straffen heeft geleid tot een onhoudbare druk op het gevangeniswezen.
De enkelband: van afgedaan idee naar serieuze optie
Hoewel al in 2009 werd gesuggereerd dat de enkelband (elektronische detentie) een oplossing kon zijn, werd het idee destijds weggewuifd. Teeven sprak zelfs smalend over “bier drinken op de bank met een enkelband”. Toch voerde hij als staatssecretaris in 2013 forse bezuinigingen door, waarbij de enkelband als instrument steeds vaker werd ingezet. Uiteindelijk sneuvelde de invoering als volwaardige hoofdstraf, mede omdat de Eerste Kamer vond dat de maatregel “geen echte straf” was.
Anno 2025 komt het idee opnieuw op tafel. Het CDA pleit in zijn verkiezingsprogramma voor de enkelband als zelfstandige strafoptie. Ook het initiatiefwetsvoorstel “Slimmer straffen” van D66, NSC en CDA gaat in die richting. Hun voorstel: bij delicten met een maximum gevangenisstraf van zes maanden moet de rechter kunnen kiezen voor elektronische detentie in plaats van een celstraf. Dit zou met name de druk wegnemen van de vele korte gevangenisstraffen: jaarlijks worden er zo’n 20.000 opgelegd, waarvan 70 procent korter is dan drie maanden.
Voordelen van de enkelband als hoofdstraf
Onderzoek laat zien dat elektronische detentie meerdere voordelen heeft:
- Lagere recidive – De kans op herhaling is bijna de helft kleiner dan na een korte gevangenisstraf.
- Voorkomen van detentieschade – Een korte celstraf leidt vaak tot verlies van werk, inkomen en huisvesting. De enkelband beperkt die schade.
- Lagere kosten – Voor de overheid is de enkelband goedkoper dan detentie, terwijl het toezicht intensief en ingrijpend blijft.
- Succesvolle buitenlandse voorbeelden – In landen als Zweden, Denemarken en Frankrijk wordt de enkelband al succesvol toegepast, met positieve effecten op veiligheid en kostenbeheersing.
